Jaakko Uoti: Hoe wordt de internationalisering van de culturele sector onderzocht?
17 oktober 2016

Foto: Het Fins Cultureel Instituut voor de Benelux

Inspanningen ter bevordering van de internationalisering van cultuur hebben vele namen. Afhankelijk van de context wordt gesproken over uitwisseling, export, netwerken en internationalisering. In dit blogartikel wordt een overzicht gegeven van enkele relatief jonge, branche-specifieke onderzoeken en projecten met betrekking tot de internationalisering van cultuur. Daarbij komen verschillende perspectieven aan bod. Elke branche heeft zo haar eigen manier, maar kan uit de verschillende onderzoeken misschien inspiratie worden geput voor de kunsten in bredere zin?

 

Nieuwe ontwikkelingen in hedendaagse kunst en muziek

In het begin van 2016 publiceerde Frame Contemporary Art Finland, in samenwerking met de Finse stichting voor cultuurpolitiek onderzoek Cupore, het rapport Viennistä vuoropuheluun, vaikutteista verkostoihin (‘van export tot dialoog, van invloeden tot netwerken’). Dit onderzoek werd uitgevoerd als enquête gericht op degenen werkzaam in de hedendaagse kunst, en de resultaten werden aangevuld met interviews en een beschouwing van achtergrondliteratuur. Uit het rapport blijkt dat internationalisering op zich, om over export nog maar te zwijgen, een gedateerd concept is in de hedendaagse kunst: het veld is al bij voorbaat internationaal. Juist daarom zijn buitenlandse carrièremogelijkheden zo belangrijk voor kunstenaars, en de behoefte aan subsidie voor internationalisering is dan ook groot.

Internationale activiteiten en contacten in de hedendaagse kunst hebben het karakter van een netwerk. Het ‘ecosysteem’ van deze sector overschrijdt landsgrenzen, waardoor exportprogramma’s van de overheid niet altijd goed aansluiten op peer-to-peer-samenwerking. Dat geldt zowel voor de reactiesnelheid en de opzet van financiering als voor de communicatie tussen betrokkenen. Internationale betrekkingen zijn belangrijk voor kunstenaars, maar uit het buitenland hoeven geen grote inkomsten te worden verwacht. Veel kunstenaars zien internationalisering eerder als risico dan als kans op hogere inkomsten, hoewel ze het belang van internationaliteit niet ontkennen. Ook daarom is er ruimte voor verbetering in de strategieën van facilitators.

Hoe moet internationalisering dan worden gemeten? Een groot deel van de ondervraagden noemde de uitwisseling van exposities. 60% van de organisaties en 45% van de individuele ondervraagden vond het belangrijk een eigen invloedsindex te ontwikkelen, die de internationale zichtbaarheid van Finse hedendaagse kunst meet. Desondanks werd kwalitatief onderzoek geprefereerd boven kwantitatieve indicatoren. Veel ondervraagden waren kritisch over indicatoren. Bovendien werden ondervraagden afgeschrikt door de beladenheid van begrippen als ‘zichtbaarheid’ en ‘internationalisering’.

Hoe dan ook, evaluatie is moeilijk zonder goede statistiek. Frame, opgericht in 2012, fungeert als informatiecentrum voor de beeldende kunsten, en rekent ook onderzoek van de sector tot zijn werkzaamheden. Dat werk begint nu goed op gang te komen. Frame heeft een werkgroep gevormd, die een statistisch model voor de beeldende kunsten zal ontwikkelen. Van de hedendaagse kunst is minder statistiek beschikbaar dan van andere kunstvormen. Frame is, naast zijn eigen rapporten, gestart met het bundelen van bestaande onderzoeken. Het veld van de hedendaagse kunst bevat echter gaten, onder andere wat galeriewerkzaamheden betreft. Die zullen in de toekomst door Frame worden gedicht.

 

Music Finland, dat eerder al regelmatig exportstatistieken en economische rapporten over de branche publiceerde, heeft dit jaar voor het eerst met behulp van een enquête een barometer van de muziekbranche opgesteld. Ook de export van Finse popnummers werd onder de loep genomen in een rapport.

In het voorjaar van 2016 bracht Music Finland de opvattingen over de huidige staat en de toekomst van de branche in kaart. In eerdere onderzoeken van Music Finland lag de nadruk op financiële statistieken, terwijl de barometer laat zien hoe werknemers de situatie in de branche ervaren. Het onderzoek richt zich op thema’s als internationalisering, maar ook op structurele veranderingen in de muziekbranche, de financiële situatie en de invloed van nieuwe media en technologieën op de branche.

Bedrijven in de muziekbranche geloofden sterker in een groeiende export dan andere ondervraagden. Het meeste exportpotentieel zagen bedrijven in mogelijkheden voor Finse producers en componisten om voor buitenlandse artiesten en platenmaatschappijen te werken. De groei van muziekexport zou ook kunnen worden bevorderd door een grotere investering in managementwerkzaamheden en marketingexpertise. Al met al schuilen de grootste uitdagingen voor de branche in de economische situatie en veranderend consumentengedrag. Ook de structurele verandering van de branche drukte een stempel op de uitkomst van de enquête: teruglopende albumverkoop en de streamingdiensten die daarvoor in de plaats komen leiden tot zorgen over de broodwinning van artiesten. Misschien kwam daarom livemuziek naar voren als een van de deelgebieden met groeipotentieel, naast synchronisatie en apps. Ten slotte waren artiesten, en dan vooral vertegenwoordigers van subgenres, bezorgd over veranderingen met betrekking tot publieke financiering.

 

Onderzoeken uit podiumkunsten en literatuur tonen ook internationale statistieken

Het theaterinformatiecentrum TINFO publiceert jaarlijks de theaterstatistieken, waarin ook bezoeken van Finse toneelgezelschappen aan het buitenland en bezoeken van buitenlandse gezelschappen aan Finland zijn opgenomen. De meest recente theaterstatistieken belichten ook de uitdagingen van internationalisering. De internationale mobiliteit van theatervoorstellingen hangt samen met twee karakteristieke eigenschappen van het theater: taal en ruimte. Gesproken voorstellingen, die sterk gebonden zijn aan taal, reizen minder makkelijk rond dan dans- of circusvoorstellingen. Vooral het Finse hedendaagse circus is als lichte en taalonafhankelijke vorm al meerdere jaren de meest internationaal mobiele van de podiumkunsten.

Desalniettemin beschikken veel theatergezelschappen  over een solide netwerk en is er vraag naar hun voorstellingen. In Finland is echter een duidelijk gebrek aan subsidies voor de internationale mobiliteit van podiumkunsten. Een soepelere en snellere vorm van reissubsidie zou het bijvoorbeeld gemakkelijker maken om in te gaan op uitnodigingen van festivals. Een sector die gebaseerd is op taal vereist ook geld voor hoogwaardige vertalingen.

TINFO publiceerde in 2014 een geüpdatete versie van zijn programma over theater en mobiliteit, met als doel de financiering van internationale mobiliteit veilig te stellen. Op het gebied van residenties en festivals wordt het theater steeds internationaler. Daarnaast is internationalisering steeds meer een deel van het scheppingsproces: festivals fungeren als ontmoetingsplaats, waar nieuwe werken ontstaan en bestaande werken worden bewerkt. Steeds meer theatermakers produceren werken die sterk aan een bepaalde plaats en tijd verbonden zijn, maar die zich door internationaal rond te reizen verder ontwikkelen.

 

Wat literatuur betreft wordt de verkoop van publicatierechten vaak als graadmeter voor internationalisering gebruikt. FILI (Finnish Literature Exchange) houdt de statistieken van publicatierechten bij, en neemt daarin ook de exportwaarde op. In de statistieken van Finse literatuurexport 2011-2015 onderzoekt en ontwikkelt FILI modellen om de waarde van de Finse literatuurexport te meten. Het recentste deel van dit rapport dateert uit het najaar van 2015. Dit najaar verschijnt een vergelijkend eindrapport over de hele onderzoeksperiode.

In het eerste rapport, van 2011-2012, is naast de cijfers ook aandacht voor een omwenteling in de literaire exportbranche. Ook werden besluitvormers, schrijvers, vooraanstaande uitgevers en agenturen uit Finland en Zweden ondervraagd. Het rapport is bedoeld als meetlat voor de ontwikkeling van de marktwaarde van literatuurexport. Daarnaast werden met behulp van interviews verschillende perspectieven op de omwenteling in de branche belicht.

In afwachting van de samenvatting van het volledige onderzoeksproject kan nog eens worden teruggekeken op de verwachtingen in het rapport van 2014. De literatuurexport maakt al enkele jaren een omwenteling mee. Op de achtergrond spelen verschillende factoren mee, waaronder enerzijds de ontwikkeling van de internationale verkoop van uitgeverijen, Finland als themaland van de boekenbeurs in Frankfurt en de groeiende rol van agenten, en anderzijds een toenemende druk om nieuw publiek te vinden nu de binnenlandse verkopen teruglopen. Het wordt als probleem beschouwd dat Finse agenturen verbonden zijn aan uitgeverijen, en uitgeverijen in de ogen van schrijvers inefficiënt zijn: in het algemeen worden de binnenlandse rechten van een werk aan Finland verkocht, maar is een buitenlandse agent verantwoordelijk voor de export. De uitdaging heeft niet zozeer te maken met de kwaliteit van de werken, maar ligt eerder in het harmoniseren van de samenwerking tussen agenturen, uitgevers en exportactoren, en ook in het beschikbaar stellen van voldoende financiële middelen.

 

Ten slotte: de beste methodes delen?

Bij een vergelijking van onderzoeken naar internationaliseringsinspanningen wordt duidelijk dat er zowel wat methodes als definiëringen betreft verschillen bestaan. De grootste zorgen zijn echter in de hele culturele sector veelal gelijk: krimpende publieke middelen en, met name in de muziek- en literatuurbranche, nieuwe technologieën en veranderingen op commercieel gebied, die de consumptie van cultuur op zijn kop zetten.

De verschillende definities van internationalisering hebben echter te maken met de aard van het veld en de vorm van het werk. Zo is de verkoop van kunstwerken in de hedendaagse kunst bescheiden en niet het meest zichtbare element van internationalisering. Daarnaast is in dit veld de houding ten opzichte van het begrip ‘export’ negatief vergeleken met andere, gemakkelijker af te bakenen en te verkopen cultuurproducten. Anderzijds kunnen we ons afvragen wat de verkoop van opnames of publicatierechten vertelt over internationalisering of hoe kunstenaars een nieuw publiek bereiken. Een gebalanceerde evaluatie van waarde, verkochte rechten, voorstellingen en exposities en de opvattingen van betrokkenen uit elke afzonderlijke branche geeft wellicht het beste overzicht – een onderzoek naar één belangrijke variabele volstaat niet. Hoewel ieder veld uniek is, is het zinvol of op zijn minst interessant om ook de evaluatiemethodes te evalueren: hoe wordt gemeten, en kunnen deze graadmeters ook in andere velden van nut zijn. Vooral in het huidige culturele veld, waar kunstvormen elkaar veelvuldig overlappen en multidisciplinaire projecten steeds gebruikelijker zijn, is het zinvol om ook op het gebied van onderzoek de blik te verruimen.

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on Twitter

Jaakko Uoti

Jaakko Uoti (MA, MSc) werkt in het najaar van 2016 als communicatiestagiair in het Fins Cultureel Instituut voor de Benelux. Voor hij neerstreek in het Instituut werkte hij in de hedendaagse kunst en communicatie en was hij actief als scribent.

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on Twitter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.