Umayya Abu-Hanna: Nederlandse culturele inspanningen voor en met vluchtelingen
  • Boot 2_Aat_Veldhoen_828x556px
6 november 2015

Iedere cultuur heeft een eigen dynamiek die bepaalt hoe we met ‘anderen’ omgaan. Net als in andere landen worden de nieuwste demografische ontwikkelingen en de niet-aflatende toestroom van vluchtelingen ook in Nederland als bedreigend ervaren, maar de Nederlanders onderscheiden zich in de manier waarop zij met deze veranderingen omgaan. Een vluchteling heeft geen nationaliteit en geen eigendomsrecht, hoort nergens bij en heeft geen toekomstperspectieven. Europa daarentegen wordt in verband gebracht met wereldleiders, welvaart en vrije tijd. Vluchtelingen hebben uiteraard kleding en medicijnen nodig, maar evengoed van levensbelang is het dat de kloof tussen de positie van de vluchteling en die van de Nederlandse of Europese burger wordt gedicht.

Ik wil hier enkele voorbeelden geven van pogingen daartoe:

Het leven is nu en het is waardevol

Hoewel de meeste Nederlanders doorgingen met hun dagelijks leven, reisde een verrassend groot aantal af naar de gebieden waar vluchtelingen in nood waren. Meerderen vertrokken op eigen houtje of in een groep naar de Griekse kust, naar de flessenhalzen in Oost-Europa en naar Calais, om gestrande vluchtelingen te hulp te schieten. Naast de eerste levensbehoeften brachten zij ook de Nederlandse mentaliteit mee: ‘het leven is nu, en we maken het de moeite waard en gezellig’. Toen Nederlandse vroedvrouwen hoorden dat vluchtelingkinderen geboren werden in treinen en op straat, zetten ze kraamtenten op op de stranden waar de vluchtelingen aankomen. Zo wilden ze aanstaande moeders een omgeving bieden waar ze veilig konden bevallen en een gevoel van geborgenheid konden ervaren. Een ander goed voorbeeld is een Brits initiatief: Secret Cinema organiseerde een filmfestival dat op verschillende plaatsen in Europa tegelijkertijd plaatsvond, waaronder in het bekende vluchtelingenkamp in Calais. Sociale media zijn een effectieve manier om zulke nieuwe initiatieven te verspreiden, en Nederlanders zijn snel enthousiast over nieuwe ideeën, willen daar deel van uitmaken, meehelpen, samenwerken en eigen initiatieven op poten zetten. Als vluchtelingen betrokken worden bij een filmfestival, veranderen ze van object in subject en krijgen ze een gevoel van eigenwaarde. Het vereist veel rechtstreeks contact en mobiliteit om samen met vluchtelingen zulke projecten in verschillende steden te organiseren. Het belang van zowel mobiliteit als persoonlijk contact zit ingebakken in het Nederlandse onderwijs.

Zichtbare waarden

Iedere samenleving kan grofweg worden ingedeeld in degenen die hun gevoel van veiligheid ontlenen aan het behoud van hun eigen, plaatselijke cultuur en hun vaderlandsliefde, en degenen die zichzelf beschouwen als wereldburger. Culturele instellingen behoren tot de laatste groep, of het nu gaat om de onderwerpen waarmee zij zich bezighouden of de netwerken waartoe ze behoren. Het grootste deel van de Nederlandse culturele instellingen besloot zonder een moment te twijfelen hun empathie voor ‘de ander’ kenbaar te maken. In september voorzag de Stadsschouwburg op het Leidseplein in Amsterdam de gehele voorgevel (waar normaal gesproken de eigen voorstellingen worden aangekondigd) van een enorme banner, waarop de Apple Store tegenover het theater werd gevraagd: ‘Wat doet Apple voor de vluchtelingen?’

Het vluchtelingenthema werd niet ondergebracht in een eigen culturele niche, maar opgenomen in de bestaande structuren. Die pragmatische aanpak bevordert ook de samenwerking op het culturele vlak. Het gevoel van saamhorigheid verleent de inspanningen kracht en impact. Zo schonken op 21 oktober de theaters, bioscopen en culturele instellingen rond het Leidseplein en de Nes in Amsterdam de gehele dagopbrengst aan VluchtelingenWerk Nederland. De voornaamste culturele podia deden mee, zoals Paradiso, de Melkweg, het DeLaMar Theater, Theater Bellevue en jeugdtheater De Krakeling. Naast het gebruikelijke programma waren er optredens speciaal voor dit thema. De avond bracht zo’n 37 000 euro op. De theaters en podia hebben zich niet afgevraagd of bezoekers die al een kaartje hadden gekocht en artiesten wellicht hun bedenkingen zouden hebben, en besloten simpelweg actie te ondernemen. Dat zou best een teken kunnen zijn van een verandering in de samenleving, een stap vooruit in de Amsterdamse culturele sector, een aankondiging van een nieuwe Nederlandse identiteit.

Integreren

In Europa bestaat de angst de eigen cultuur te verliezen. Ruw gezegd is er sprake van een gepolariseerde discussie: aan de ene kant wordt er gesproken van een gemeenschappelijke achtergrond, die verschillende culturen delen, terwijl aan de andere kant juist wordt gerept van een botsing van culturen. Dat is bij uitstek een onderwerp voor cultuur en kunstenaars. Cultuur draait om waarden, ideeën en gedachten. Zo wordt bijvoorbeeld vrijheid gezien als een Europese kernwaarde. Het leeuwendeel van de nieuwe vluchtelingen vlucht juist omdat zij in Syrië, Irak of Afghanistan geen vrijheid vonden. Hier past het voorbeeld van het concert Liberación in de Stadsschouwburg Haarlem, dat een muzikale hommage aan de vrijheid is. Het onderwerp op zich is niet nieuw, maar de timing dwingt ons in een nieuwe context na te denken over onze waarden. En dat is precies waar het in de kunst om draait. Het is de taak van de kunst om waarden en menselijke ervaringen in een nieuw daglicht te plaatsen. Er is geen enkele reden om vluchtelingen, hun ervaringen en hun culturen in een apart hokje te plaatsen. De programma’s van de bestaande instellingen kunnen worden geactualiseerd naar de nieuwe realiteit, de nieuwe Nederlandse samenleving en het nieuwe Europa. In de driehoek tussen de culturele sector, het overdonderde oude publiek en de nieuwkomers kunnen we nieuwe, gezamenlijke ervaringen smeden.

Een ander voorbeeld van het integreren van dit thema in bestaande structuren is het achtste International Storytelling Festival Amsterdam. Om de website van het festival te citeren: ‘Het thema van het festival is dit jaar “reizen”. De achterliggende gedachte is dat iedereen tijdens zijn of haar leven een of meerdere reizen maakt, of die nu mentaal of fysiek zijn. De een is hier ver vandaan geboren en heeft een lange weg afgelegd om hier te komen, om een thuis te vinden. Een ander heeft hier misschien zijn wortels, maar heeft zich nooit thuis gevoeld. Sommigen hebben moeten vechten, anderen hebben meer geluk gehad. Het zijn allemaal verhalen die we willen verzamelen en delen.’

Paraplu’s

De VPRO zond op 18 oktober de aflevering ’Gimme Shelter’ van het tv-programma Tegenlicht uit. Daarin werden feiten rond de vluchtelingencrisis onder de loep genomen en innovatieve oplossingen van kijkers aangedragen. Meerdere ontwerpers en gewone burgers werken al aan verrassende oplossingen, waaruit blijkt dat er van alles mogelijk is. Iedere week wordt één initiatief uitgekozen om verder te worden uitgewerkt. Zo hoeft het wiel niet steeds opnieuw uitgevonden te worden. De hele samenleving is een gids met een paraplu, die we kunnen volgen en die ons leidt naar nieuwe ideeën en mogelijke samenwerkingspartners.

Een ander voorbeeld is de benefiettentoonstelling IMAGINE, die van 24 tot en met 28 oktober plaatsvond in Amsterdam-West. De tentoonstelling werd geopend door Hedy d’Ancona, voormalig minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur. Kunstenares Thessa van der Voort nodigde dichters uit om middels de dichtkunst van hun betrokkenheid bij vluchtelingen te getuigen. De tentoonstelling bestond uit zes enorme schilderijen, en door de verkoop van entreekaartjes, schilderijen, kunstkaarten, posters en kunstwerken werd geld ingezameld. Zo’n evenement brengt verschillende lagen bijeen: de tentoonstelling werd geopend door een voormalig minister, maar beeldende kunst, dichters en een programma speciaal voor kinderen maakten er een breed toegankelijk evenement van, waarvoor niemand drempelvrees hoefde te hebben. De kunstwerken waren niet willekeurig gekozen, maar weerspiegelden actuele problematiek. Zo konden ze mensen met een interesse in kunst en in vluchtelingenkwesties bijeenbrengen.

Carnaval

Naast hoge cultuur is het van belang dat ook ‘de gewone man’ op een luchtige manier bij dit onderwerp wordt betrokken. Dam tot Damascus was een hardloopevenement van Run for Human Rights Watch dat plaatsvond in heel Amsterdam. Iedereen kon er waar dan ook aan meedoen. De bedoeling was zoveel mogelijk mensen samen de afstand tussen Amsterdam en Damascus te laten rennen. Mensen renden op boten, loopbanden, terrassen en op straat. Zo konden degenen die zich niet willen uitspreken vluchtelingenkwesties toch hun betrokkenheid tonen door simpelweg mee te doen, plezier te maken. Zo’n evenement helpt een wij-gevoel te creëren, zonder ‘hen’ te vergeten. Het verbond Damascus met de Dam in Amsterdam, waar een koninklijk paleis, een monument voor de herdenking van de Tweede Wereldoorlog en een groot warenhuis staan. Het maakte Damascus tastbaar: ver weg, maar toch dichtbij. Bovendien betrok het vluchtelingen bij onze gekke, carnavaleske evenementen.

De kern van het culturele veld is de identiteit van volkeren, die snel aan het veranderen is. Het is van cruciaal belang om bewust deel te nemen aan die verandering. Kunst en cultuur kunnen de politieke situatie niet veranderen, maar wel een herwaardering van waarden, zichtbaarheid, symbolen en saamhorigheid bieden. En dat is… tja, een kunst op zich.

 

Foto © Aat Veldhoen (Boot 2)

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on Twitter

Umayya Abu-Hanna

Umayya Abu-Hanna is schrijfster, journaliste en voormalig politica. Abu-Hanna is van Palestijnse afkomst en woonde bijna dertig jaar in Finland, voor ze naar Nederland verhuisde.

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on Twitter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.