Annukka Vähäsöyrinki: Mobile Home(less) – van idee naar uitvoering
  • MobileHomeless 828x555px
31 oktober 2017

Toen we in 2015 begonnen aan de opzet van een grootschalig project rond het thema ‘thuis’, in samenwerking met de Finse instituten in Parijs, Londen en Berlijn, hadden we nooit kunnen raden wat ons te wachten stond. In 2017 viert Finland honderd jaar als onafhankelijke staat, en ‘thuis’, met al zijn verschillende betekenissen, beschouwden de Finse cultuur- en wetenschapsinstituten als een zowel tijdloos als actueel thema voor een groot, gezamenlijk project.

Het Fins Cultureel Instituut voor de Benelux besloot zich te richten op de andere kant van thuis, namelijk thuisloosheid, en zo ontstond het project Mobile Home(less). In het voorjaar van 2016 organiseerden we een open call, gericht op beeldend kunstenaars en community-artkunstenaars in Finland en de Benelux. We kregen 50 inzendingen binnen, waaruit een internationale jury het concept Street View (Reassembled) I-III van Anssi Pulkkinen koos. Het ambitieuze concept wekte interesse, maar ook twijfel en vragen bij de jury. Pulkkinen wilde een mobiele installatie bouwen van drie in de oorlog verwoeste Syrische huizen.

Om financiële en operationele redenen werd het concept iets bijgesneden, en in het voorjaar van 2016 gingen we aan de slag om het puin van één huis naar Europa te krijgen. Eenmaal daar aangekomen zou Pulkkinen van de brokstukken zijn installatie opbouwen op de oplegger van een vrachtwagen, die vervolgens door Europa zou trekken. We riepen de hulp in van de Fins-Syrische vriendschapsvereniging (SSYS), die van onschatbare waarde bleek bij het vinden van de juiste contacten en arbeidskrachten en bij de logistieke organisatie in Syrië. WhatsApp-berichten en foto’s gingen over en weer tussen de kunstenaar, het instituut, de SSYS en de samenwerkingspartners in Syrië. Updates over de zoektocht naar brokstukken, over het schema en de actuele veiligheidssituatie in Syrië werden uitgewisseld in het Fins en het Engels, in het Zweeds en het Arabisch. Het was absurd om op lenteochtenden in Brussel wakker te worden met realtimebeelden van verwoestingen in Syrië. Tegelijkertijd keken we vanuit ons kantoor uit op patrouillerende soldaten, die dat jaar een vast onderdeel van het straatbeeld waren geworden. Alle vraagtekens met betrekking tot de productie en de inhoud ten spijt, wisten we dat het belangrijk was om dit kunstwerk uit te voeren, juist hier, juist nu.

Toen uiteindelijk een geschikt huis was gevonden en was gekocht van de eigenaar, diende de volgende grote uitdaging zich aan: het materiaal moest de Syrische grens over en op transport naar Europa. De inspanningen om het materiaal de grens over te krijgen weerspiegelen op kleinere schaal de harde realiteit waarin oorlogsvluchtelingen zich bevinden. Een belangrijk aspect van Pulkkinens werk is dan ook de reis ervan, die vragen oproept over de mogelijkheden en beperkingen van vrij verkeer. Onze Syrische partners brachten routes naar havens in Libanon en Turkije in kaart, en het duurde in totaal meer dan een halfjaar om alle benodigde vergunningen te krijgen. In het voorjaar van 2017 kwam de vrachtwagen met brokstukken dan toch aan in Turkije, en daarvandaan ging de reis over zee verder naar de haven van Antwerpen. In de loop van het project hebben we veel nagedacht over onze rollen als westerse kunstenaar en culturele instelling, en over de privileges die het ons überhaupt mogelijk maakten om materiaal uit een oorlogsgebied te halen.

Maanden later dan gepland ging de opbouw van het werk van start in de ruimtes van de Verbeke Foundation, een particulier museum in het noorden van België. In een paar weken tijd werd de tentoonstellingstour opgezet. We zijn onze partners BOZAR, de Verbeke Foundation, het festival Göteborgs Kulturkalas en woonbeurs Habitare veel dank verschuldigd voor hun flexibiliteit en lef om het werk op te nemen in hun programma voor zomer en najaar 2017. Het kunstwerk bereikte in vier maanden tijd naar schatting 22.000 mensen en kreeg veel media-aandacht in zowel de Benelux als de Noordse landen. Elke tentoonstellingscontext en elk land gaf het werk nieuwe betekenissen, maar de sterkste reacties volgden op de tentoonstelling op woonbeurs Habitare in het Helsinki Expo & Convention Centre. De tentoonstelling van de installatie als kunstwerk in de commerciële context van de beurs gaf aanleiding tot kritiek en vragen over de ethische aspecten van het werk.

Ethische kwesties hielden ook ons bezig in de aanloop naar de uitvoering, en we hebben de vele facetten van het project dan ook meermaals met onze Syrische partners besproken. We waren ons ervan bewust dat het project al gauw gezien kon worden als politieke propaganda van een partij in de Syrische oorlog. Zowel voor ons als voor de kunstenaar was het van meet af aan belangrijk om thuisloosheid te behandelen op een universeel, abstract niveau, zonder bijvoorbeeld de vorige bewoners van het huis te personifiëren als oorlogsslachtoffers. Al in zijn inzending bracht Pulkkinen meerdere invalshoeken met betrekking tot het thema ter sprake. Hij schreef onder andere de grens tussen werkelijkheid en weergave te willen illustreren; via de media worden we voortdurend geconfronteerd met de oorlogsverwoestingen in Syrië, maar Pulkkinen wilde een stuk thuisloosheid tot een concreet deel van onze stad, onze dagelijkse leefomgeving maken. Met zijn werk wilde hij ook de utopie van vrij verkeer van kanttekeningen voorzien: een rijdend huis in puin heeft immers niet alleen de connotatie van een gedwongen vertrek van huis en haard, maar ook van een vrijwillig nomadenbestaan of een andersoortige tijdelijke thuisloosheid. Het werk kan ook worden geïnterpreteerd als een symbolische vlucht van een huis in puin, terwijl de bewoners achterblijven.

Met verschillend publiek gingen we dieper in op de vele dimensies van het werk. We organiseerden discussiebijeenkomsten in Brussel, Amsterdam, Helsinki en Göteborg, en publiceerden de essaybundel Home Reassembled over het kunstwerk. Zowel mensen die de Syrische oorlog zelf hebben meegemaakt als kunstenaars, onderzoekers en schrijvers die thema’s als thuis en thuishoren hebben behandeld, nodigden we uit om deel te nemen aan de discussie. In de essays wordt de betekenis van het werk besproken met betrekking tot het postkolonialisme, het vergaren van antiquiteiten, cultureel erfgoed, en verwoesting en wederopbouw van de stedelijke ruimte. Naast de discussies die zich op ons initiatief ontsponnen, leidde het werk ook op sociale media tot levendige gedachtewisselingen.

Pulkkinens concept was van een onverschrokken ambitie. Het project beet zich vast in een netelig, haast ongrijpbaar onderwerp, dat dicht op de huid zit: thuis en het ontbreken daarvan. Nu het concept tastbaar is geworden, overheerst de verbluffing. We zijn diep onder de indruk van het doorzettingsvermogen, de hartelijkheid en moed van onze partners die de oorlog in Syrië zelf hebben doorgemaakt. We staan versteld van het grote aantal professionals uit de kunst en andere vakgebieden, die in verschillende fases hebben geholpen bij de uitvoering van het project. Aan de honderdste verjaardag van Finland en het project Mobile Home(less) van het Instituut komt een eind, maar het kunstwerk reist door. In juni 2018 is het te zien op het Reykjavik Arts Festival, en eind 2018 is het weer in Finland, dan in het Wäinö Aaltonen Museum.

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on Twitter

Annukka Vähäsöyrinki

Annukka Vähäsöyrinki was van 2015 tot 2017 programmamanager van het Fins Cultureel Instituut voor de Benelux en verantwoordelijk voor de productie van het project Mobile Home(less).

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on Twitter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.