Sophie Kuiper: De vertaler als literair agent?
  • Suomalainen kirjallisuus kukoistaa hollanninkielisellä alueella. Keskimäärin reilut kuusi uutta teosta tavoittaa vuosittain alankomaalaiset ja belgialaiset lukijansa. Monet Suomen Benelux-instituutin käännösmentorointiohjelman osallistujista ovat sittemmin käynnistäneet uransa kaunokirjallisuuden kääntäjinä. Kääntäjä on enemmän kuin pelkkä sananikkari. Hän on erinomainen kytkös kahden kielen ja kulttuurin välillä. Onko kääntäjälle olemassa kirjallisuusagentin roolia?
6 maart 2017

Foto: Alix Helfer

De Finse literatuur doet het goed in het Nederlandse taalgebied. De laatste jaren verschenen er ruim zes nieuwe vertalingen uit het Fins per jaar, en meerdere vertalers van het mentorproject van het Fins Cultureel Instituut voor de Benelux hebben hun debuut als literair vertaler kunnen maken. Maar de vertaler is meer dan een woordkunstenaar: hij of zij is bij uitstek de schakel tussen twee talen en culturen. Is er voor de vertaler ook een rol als literair agent weggelegd?

‘Wilt u literair vertaler worden?’ Met die vraag riep het Fins Cultureel Instituut voor de Benelux in 2013 Nederlandstaligen met vertaalambities op mee te doen aan een vertaalwedstrijd. Bij Nederlandse en Belgische uitgevers bestond best belangstelling voor Finse literatuur, maar vaak stond een gebrek aan vertalers het rondkrijgen van publicatiecontracten in de weg. Maar liefst 34 deelnemers meldden zich, en zeven van hen mochten zich in de twee daaropvolgende jaren bekwamen in het literair vertalen. Dat het mentorproject een succes was, blijkt uit de nieuwe vertalingen van deelnemers die zijn verschenen en nog te verschijnen staan.

Ook de statistieken stemmen vrolijk. In de jaren vóór het mentorproject, van 2005 tot 2012, verschenen er in totaal 32 vertalingen uit het Fins, wat neerkomt op gemiddeld vier boeken per jaar. In de periode van 2013 tot 2016 waren dat er 26, dus ruim zes per jaar. Meer goed nieuws: sinds 2011 werd al drie keer een vertaling uit het Fins genomineerd voor de Europese Literatuurprijs, een prijs voor de beste roman geschreven in een taal van een land dat behoort tot de Raad van Europa én voor de vertaling van die roman.

 

Van thrillers tot sprookjes

Er wordt dus steeds meer Finse literatuur in het Nederlands vertaald. Maar wat dan precies?

Op het eerste gezicht lijkt het misschien of Finland niet ten volle heeft kunnen profiteren van de populariteit van Scandinavische thrillers. Niet dat er geen Finse thrillers in het Nederlands verschijnen (zo werden, onder anderen, Leena Lehtolainen, Kati Hiekkapelto en Antti Tuomainen wel vertaald), maar Finse thrillers worden nog altijd niet in één adem genoemd met namen als Jo Nesbø, Håkan Nesser Stieg Larsson. Anders bekeken: het aanbod van Finse literatuur in Nederlandse vertaling, en dus de interesse van uitgevers en lezers in Finse literatuur, is een stuk veelzijdiger dan alleen thrillers, en dat is alleen maar goed nieuws voor lezers en vertalers.

Een grote naam als Sofi Oksanen mag ook in de Nederlandstalige literatuur niet ontbreken. Dankzij de vertalingen van Oksanen kan de Nederlandstalige lezer zich verdiepen in de geschiedenis van Estland; een onderwerp dat op zijn zachtst gezegd onbekend is in het Nederlands taalgebied. En zelfs als Oksanens nieuwste roman Norma bestempeld zou kunnen worden als thriller, komt daarin dezelfde thematiek aan bod: kritiek op ongebreideld kapitalisme, vrouwenuitbuiting en het dilemma van het redden van het vege lijf ten koste van anderen.

Maar ook de sprookjesliteratuur van Salla Simukka, de stilistische hoogstandjes van Katja Kettu en Rosa Liksom, de historische romans van Leena Lander en de oude brompot van Tuomas Kyrö: allemaal wisten ze de interesse van Nederlandse uitgevers te wekken. De tijd waarin uitgevers in de eerste plaats op zoek waren naar couleur locale lijkt voorbij: een roman hoeft niet te voldoen aan het vooropgezette, soms wat clichématige beeld van Finland. Het is de literaire kwaliteit die telt. De nieuwste lichting vertaalde Finse literatuur bestrijkt een veelzijdig spectrum, van Finse familiegeschiedenissen (Waar vier wegen samenkomen, Tommi Kinnunen) tot internationaal getinte romans (Wortels van Miika Nousiainen, Ze weten niet wat ze doen van Jussi Valtonen).

De gemene deler is het belang van zulke vertalingen voor het literaire landschap, dat groeit en bloeit bij vertalingen die een nieuw geluid laten horen. Bekende namen en nieuwe ontdekkingen, en een bonte verzameling genres: tot dusver doet de Finse literatuur het al behoorlijk goed in Nederland. Die veelzijdige interesse in Finse literatuur enerzijds en het obstakel van de Finse taal anderzijds leidt dan ook tot de vraag: kunnen vertalers, met hun onschatbare kennis van Finse taal, literatuur en cultuur, een grotere rol vervullen als schakel tussen Finse en Nederlandse uitgevers?

 

De vertaler kruipt uit zijn schulp

De vertaler, die hardwerkende maar onzichtbare kluizenaar, wordt steeds zichtbaarder. De hiervoor genoemde Europese Literatuurprijs gaat gepaard met de Vertalersgeluktournee, waarbij vertalers in boekhandels vertellen over de vertaling van ‘hun’ genomineerde roman. Boekhandel Athenaeum ruimt op zijn website plaats in voor de rubriek ‘De eerste zin’, waarin vertalers hun werk toelichten. In Nederland vindt jaarlijks het evenement Nederland Vertaalt plaats, dat een groot publiek van vertalers én nieuwsgierige lezers trekt. Vertalers zijn goed vertegenwoordigd op literaire festivals als Crossing Border en het International Literature Festival Utrecht, maar ook in literaire tijdschriften als Tirade en het nieuwe tijdschrift PLUK. Toen Finland in 2014 eregast was op de Frankfurter Buchmesse, organiseerde FILI – Finnish Literature Exchange een speciaal vertalersprogramma, in de terechte overtuiging dat vertalers van grote waarde zijn voor de internationalisering van de Finse literatuur. Ook de laatste boekenbeurs van Helsinki kende een vertalersprogramma, en het is te hopen dat FILI deze lijn zal doorzetten.

Kunnen vertalers, met deze groeiende waardering voor hun werk en hun uitdijende netwerk, wellicht ook succes boeken als literair agent? Daarover organiseerde de Universiteit Utrecht in maart 2016 een Masterclass. Om maar meteen met de deur in huis te vallen: er is geen gouden formule. Maar met lezen, netwerken en een actieve houding komt de vertaler een heel eind.

Allereerst is het zaak op de hoogte te blijven van het literaire veld van de brontaal. Daarvoor moet de vertaler vooral veel lezen, maar ook bezoeken aan boekenbeurzen en literaire evenementen kunnen mooie contacten opleveren. Vertalers Fins zijn gezegend met FILI, dat niet alleen vertalersprogramma’s op boekenbeurzen organiseert, maar ook subsidie voor proefvertalingen beschikbaar stelt. Bovendien organiseert FILI sinds enige jaren de Editors’ Week, waar buitenlandse uitgevers worden uitgenodigd om kennis te maken met de nieuwste boeken uit Finland. Zo kan de vertaler alvast rekenen op veel steun uit Finland om uitgevers warm te maken voor nieuwe Finse boeken.

Maar hoe komen die literaire ontdekkingen bij de Nederlandstalige lezer? Wie zich rechtstreeks tot Nederlandse uitgevers wendt, krijgt vaak nul op het rekest. Maar het kan nooit kwaad te laten zien dat je op de hoogte bent en je op te stellen als een expert van de Finse literatuur. Nederlandse en Belgische uitgevers vragen vertalers geregeld om leesrapporten. Dat kan een opstapje zijn tot een gesprek over andere interessante romans. En wie tijd en zin heeft, kan zijn pijlen ook richten op literaire festivals en tijdschriften, die vaak maar een fragment uit een roman zullen gebruiken en daarom gemakkelijker over de streep te trekken zijn.

Iedere vertaler zal beamen dat het een frustrerende klus is om zelf met boeken te leuren bij uitgevers. Het is begrijpelijk dat de kleine slagingskans en het eeuwige tijdgebrek (of, anders gesteld, het werken voor niets) vertalers afschrikken. Toch liggen hier bij uitstek kansen voor de vertaler Fins – een taal die door maar weinigen gelezen kan worden en dus sneller over het hoofd wordt gezien. Bovendien laat de vertaalde literatuur van de laatste jaren zien dat het Nederlandstalige lezerspubliek allerlei genres uit Finland lust. Romanvertalingen zullen er blijven komen, maar op festivals en in tijdschriften is de Finse literatuur nog wel wat onderbelicht. Het zou een mooi begin zijn als een Finse schrijver én een vertaler hun opwachting konden maken op een van de vele literaire festivals die Nederland en België rijk zijn. Maar vergeet ook de literaire tijdschriften niet, die goede suggesties en proefvertalingen van onontdekte of vergeten juweeltjes zeker op prijs stellen. Literaire agenten hoeven we niet te worden, maar laten we ons best blijven doen om te laten zien wat de Finse literatuur in huis heeft.

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on Twitter

Sophie Kuiper

Sophie Kuiper (1981) studeerde Finse taal en cultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen en de universiteit van Stockholm. Ze was een van de zeven deelnemers aan het mentorproject van het Fins Cultureel Instituut voor de Benelux. Inmiddels heeft ze deelgenomen aan meerdere andere vertaalcursussen en ongeveer 20 vertalingen uit het Fins en Zweeds op haar naam staan, waaronder werk van Sofi Oksanen, Tommi Kinnunen en Maria Turtschaninoff. In 2016 ontving ze de Amy van Markenprijs voor haar vertaling van Vinterkriget van Philip Teir, in het Nederlands verschenen als Familie.

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on Twitter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.