Jussi Koitela: Laat kunstinstellingen alternatieven bieden voor nationalisme
  • Encounters_01-dePunt-10 828x555px
20 januari 2016

Nico Feragnoli, Huib Haye Van der Werf en Maria Hlavajova aan het debatteren op het evenement ‘Pilot Encounter: Institutions – Between Body and Machine or Art and Management’ (georganiseerd door TAAK, Amsterdam).

Onderzoekster Anu Koivunen noemt in haar artikel Feministit, olkaa ilonpilaajia (Feministen, bederf vooral de pret) in Image het liberalisme en het nationalisme de twee heersende ideologieën van onze tijd. Zij wijst erop dat de feministische kritiek daarvoor een alternatief kan bieden. Het feminisme is natuurlijk al langere tijd een van de kritische kaders die verschillende vormen van identiteitspolitiek mogelijk maken. Die verschillende vormen kunnen op hun beurt weer bijdragen aan de bevrijding van gemarginaliseerde groepen van de onderdrukkende invloed van het nationalistische en neoliberale narratief. We zouden identiteitspolitiek ook kunnen zien als het trouwe hulpje van de heersende vorm van het liberalisme, het neoliberalisme, dat individuele identiteit benadrukt en zo de klassenstrijd bemoeilijkt.

Bij het volgen van de gebeurtenissen van de afgelopen tijd, in zowel Finland als Europa en in zowel de samenleving als de kunst, heb ik gespeeld met verschillende alternatieven voor het neoliberalisme en het nationalisme. Daarnaast onderstreept mijn deelname aan het curatorenprogramma van de Appel in Amsterdam mijn positie als Fins staatsburger en als iemand werkzaam dankzij uit Finland afkomstige financiering.

Nationalisme en het daaruit voortkomende fascisme lijken op dit moment in veel Europese staten bescherming te genieten van de politieke elite, die het electoraat te vriend wil houden. De heersende ideologische en maatschappelijke stromingen zijn ontvankelijk geworden voor een vergoelijking van nationalisme en fascisme. Zo was het een aantal jaar geleden nauwelijks denkbaar geweest dat de Finse president op Onafhankelijkheidsdag anti-fascistische demonstranten veroordeelde, maar tegelijkertijd met geen woord repte over de andere demonstratie, waar het nationalisme en fascisme vanaf dropen.

Voor wie werkt in de kunst of met maatschappelijke zaken is het natuurlijk een pijnlijke gewaarwording dat men van diezelfde bestuurlijke en nationalistisch getinte structuren afhankelijk is.

Mijn deelname aan het curatorenprogramma van de Appel wordt gesteund door het Fins Cultureel Instituut voor de Benelux met een beurs van de Finnish Cultural Foundation. Die beurs was beschikbaar voor één uit Finland afkomstige curator, mits hij of zij werd geselecteerd voor het programma. Een van de bedoelingen daarvan was ongetwijfeld het verkrijgen van succesverhalen over Finse curatoren die ook buiten Finland actief zijn. Alternatieven voor financiering die nationale succesverhalen produceert zijn nauwelijks denkbaar, zo standaard als die zijn in de Finse kunstfinanciering.

Onderzoeker Olli Jakonen schrijft in zijn artikel over de concurrentiemaatschappij en de relatie tussen Finse cultuurpolitiek, globale ideologieën en cultuurpolitieke stromingen van de negentiende eeuw tot vandaag, dat de concurrentiestaat voornamelijk in zijn economische politiek een nieuwe rol heeft aangenomen en marktwerking en rendementsdenken toepast op verschillende gebieden van de maatschappij. Die toepassing kan gericht zijn op allerlei politieke vlakken, waaronder onderwijs en cultuur.

Dat is op zich geen nieuw fenomeen of nieuwe ervaring voor wie werkt in de kunst, maar wel een goede herinnering aan de door politieke invloeden gecreëerde structuren waarmee men te maken heeft.

Tot de toolkit van de concurrentiestaat behoren ook de ‘succesverhalen’ van landgenoten, die bij het nationaal-kapitalistische narratief worden gevoegd en worden gebruikt om de concurrentiekracht te vergroten. Die politieke invloed leek ook aanwezig op de ‘Finse afdeling’ die Frame Visual Art Finland in 2014 samen met galeries uit Helsinki organiseerde op de kunstbeurzen ARCOmadrid en Untitled Miami. Voor de politieke elite betekenden de publiciteit en kunstverkoop die deze afdelingen genereerden immers een versterking van de Finse concurrentiekracht.

Het is de vraag of er voor deze culturele en algemeen politieke narratieven alternatieven zijn in het raamwerk van de concurrentiestaat, en of kunstinstellingen en andere structuren gebaseerd op nationaal ‘nut’ kunnen veranderen door middel van institutionele, curatoriële en artistieke praktijken. Het afgelopen najaar ben ik op twee inspirerende lichtpuntjes gestuit, twee mogelijke alternatieven. Allebei bieden ze een narratief dat verder kijkt dan het nationalistische en het neoliberale.

Het eerste is het xenofeministische manifest Xenofeminism – a Politics for Alienation, gepubliceerd door het collectief Laboria Cuboniks. Het manifest wil de feministische politiek moderniseren en aanpassen aan deze tijd van immer toenemende technologische en economische abstractie. Een van de belangrijkste beweringen van het manifest is in mijn ogen dat we niet kunnen blijven hangen in het plaatselijke, door geografie begrensde kader dat de staat ons biedt in een tijd waarin sociale banden worden gedefiniëerd door de groeiende abstractie van technologie en kapitaal. Filosoof Maurizio Lazzarato heeft die situatie geschetst in zijn boek Governing by Debt. Hij beweert dat kapitaal een sociale band is, die wordt gevormd door menselijke en niet-menselijke, technologische factoren.

Een ander richtinggevend, bovennationaal narratief vond ik bij Maria Hlavajova, directrice en curator van hedendaagsekunstplatform BAK. Op de discussiebijeenkomst Pilot Encounter: Institution – Between Body and Machine or Art and Management in De Punt in Amsterdam zei zij dat de kunstinstellingen van vandaag drie factoren in ogenschouw moeten nemen, die alle drie in transitie zijn op onze planeet en in onze samenlevingen. Ze stelt dat geloof in ontwikkeling is vervangen door de noodzaak van overleving. Kritiek als tegengestelde positie verandert in kritiek die alternatieven aandraagt. Ten derde dient volgens Hlavajova de scheiding tussen natuur en cultuur, die in de westerse cultuur heersend is, te worden herzien.

In plaats van een vernieuwd nationaal en neoliberaal narratief, is een mogelijk alternatief voor de kunstinstellingen in Finland en daarbuiten, gefinancierd met Finse middelen, een duurzame investering in de samenwerking met actoren die bovennationaal, kritisch verslag doen van een wereld in economische, sociale en ecologische crisis.

Om het antwoord van Aleksi Malmberg op Koitela’s tekst te lezen, klik hier.

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on Twitter

Jussi Koitela

Koitela is beeldend kunstenaar en curator en studeerde eerder aan de universiteit voor toegepaste wetenschappen in Tampere, de school voor kunst en design van de Aalto University en de kunstacademie in Helsinki. Zijn interesse gaat vooral uit naar de reacties van kunstenaars op economische discussies en structuren, en naar kunst- en cultuurbeleid.

Verwijzingen

Julia Thurén, ”Feministit, olkaa ilonpilaajia”, Image, 16.11.2014
http://www.image.fi/image-lehti/feministit-olkaa-ilonpilaajia

Suomen Benelux-instituutin De Appel -kuraattoriohjelman hakuilmoitus
http://www.finncult.be/inschrijving-curatorial-programme-de-appel/?lang=fi

Olli Jakonen, Kansakunnasta kansalliseen kilpailukyky yhteisöön – Suomen kulttuuripolitiikka suhteessa globaaleihin ideologioihin ja kulttuuripolitiikan virtauksiin 1800 -luvulta nykypäivään, Suomen taidepoliittinen käsikirja,toim. Jussi Koitela, Baltic Circle ja Checkpoint Helsinki, 2015

Frame Visual Art Finland ArcoMadrid 2014 ja Untitled Miami 2014 ilmoitukset
http://www.frame-finland.fi/en/what-we-do/arcomadrid-2014/
http://www.frame-finland.fi/en/what-we-do/finland-represented-at-untitled-miami-2014/

Xenofeminism – a Politics for Alienation
http://www.laboriacuboniks.net/#firstPage

Maurizio Lazzarato, Governing by Debt, Semiotext(e), 2015

Pilot Encounter:
Institution – Between Body and Machine or Art and Management
http://taak.me/?nk_project=in-de-punt-symposium-pilot-encounter&lang=en

Foto © Asep Topan

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on Twitter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.